Autor wpisu
Piotr Pietrasz
dr hab. profesor UwB, Katedra Prawa i Postępowania Administracyjnego Uniwersytetu w Białymstoku, sędzia Naczelnego Sądu Administracyjnego; autor i współautor ponad stu publikacji poświęconych tematyce z zakresu materialnego prawa podatkowego, procedury podatkowej oraz procedur: administracyjnej, egzekucyjnej i sądowoadministracyjnej.
Celem artykułu jest prezentacja nowych regulacji postępowania podatkowego, które zaczną obowiązywać od 1 października 2026 r., a dotyczących przesłuchania strony lub świadka przez organ podatkowy przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie tej czynności na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, czyli zdalnie. Przy okazji analizy regulacji prawnych odnoszących się do tytułowej materii podjęto również próbę wyjaśnienia pojawiających się w tym obszarze wątpliwości.
1.
Materię zdalnego przesłuchania strony i świadka reguluje art. 199b Ordynacji podatkowej[1], który składa się z trzech paragrafów. Przepis ten został dodany na podstawie art. 1 pkt 55 ustawy z dnia 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz niektórych innych ustaw[2] i obowiązuje od 1 października 2026 r. W art. 199b o.p. wprowadzono możliwość zdalnego przesłuchania strony lub świadka w postępowaniu podatkowym przez organ podatkowy. Zdalne przesłuchanie świadka i strony dotychczas, w ramach szeroko rozumianych procedur podatkowych, regulował art. 76 ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej[3]. Przepis art. 199b § 1 o.p. jest odpowiednikiem art. 76 § 1 u.KAS. Wprowadzenie tego rozwiązania jest uzasadnione ekonomiką prowadzenia postępowania podatkowego. Tego typu sposób przesłuchania może znaleźć zastosowanie w szczególności w sytuacji przebywania świadka lub strony postępowania poza siedzibą organu prowadzącego postępowanie podatkowe[4].
Według projektodawców wprowadzenie do Ordynacji podatkowej omawianych rozwiązań pozwoli na wykorzystanie w postępowaniu podatkowym istniejącego potencjału organizacyjno-technicznego organów podatkowych z korzyścią dla strony i świadka oraz organów podatkowych. Wprowadzane możliwości przeprowadzenia i utrwalenia zdalnego przesłuchania przyczyni się do zwiększenia poziomu respektowania zasady szybkości postępowania, a także zasady budowania zaufania podatników do organów podatkowych poprzez zniwelowanie niedogodności związanej z koniecznością odbycia dalszej podróży w celu uczestnictwa w przesłuchaniu[5].
Zgodnie z art. 199b § 1 o.p. przesłuchanie strony lub świadka przez organ podatkowy może nastąpić przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie tej czynności na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, jeżeli organ podatkowy posiada odpowiednie środki techniczne. W myśl art. 199b § 2 o.p. przesłuchanie strony lub świadka, w tym również przesłuchanie, o którym mowa w § 1, może zostać utrwalone za pomocą urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk albo dźwięk, jeżeli organ podatkowy posiada odpowiednie środki techniczne. Natomiast zgodnie z art. 199b § 3 o.p. do czynności, o której mowa w § 1 i 2, przepisy art. 76 ust. 2, 4 i 5 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej oraz przepisy wydane na podstawie art. 76 ust. 6 tej ustawy stosuje się odpowiednio.
Artykuł 199b o.p. nie reguluje przeprowadzenia zdalnie innej czynności procesowej niż przesłuchanie strony lub świadka, np. dowodu z dokumentu lub też złożenia wyjaśnień.
Nie reguluje również zdalnej rozprawy, o której stanowi art. 200a o.p. Przepis ten obejmuje bowiem wyłącznie czynność procesową, jaką jest przesłuchanie strony lub świadka. Przepis ten może mieć jednak zastosowanie zarówno do przesłuchania przeprowadzonego w toku rozprawy, jak również poza rozprawą.
Za sprawą zdania drugiego art. 197 § 3 o.p., zgodnie z którym w pozostałym zakresie do biegłych stosuje się przepisy dotyczące przesłuchania świadków, do przesłuchania biegłego ma zastosowanie art. 199b o.p.
Należy zauważyć, że brak art. 199b o.p. w stanie prawnym obowiązującym przed 1 października 2026 r., nie stanowił przeszkody w dokonywaniu czynności przesłuchania świadka lub strony postępowania podatkowego przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie tej czynności na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku.
Otóż doktryna prawa podatkowego przyjmuje dopuszczalność stosowania analogii w zakresie procedury podatkowej[6]. W odniesieniu do zasad przeprowadzenia określonych czynności dowodowych można było zatem sięgnąć po rozwiązania przewidziane w innych procedurach, w tym w szczególności uregulowanych w ustawie o KAS. Za taką wykładnią, dopuszczającą stosowanie analogii w zakresie procedury podatkowej, przemawiają w szczególności doświadczenia związane z COVID-19[7].
W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 76 u.KAS przesłuchanie kontrolowanego lub świadka może nastąpić przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie tej czynności na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku (ust. 1). W czynności, o której mowa w ust. 1, bierze udział osoba zatrudniona lub funkcjonariusz pełniący służbę w jednostce organizacyjnej KAS właściwej dla miejscowości, w której kontrolowany lub świadek przebywa (ust. 2). Przesłuchanie utrwala się za pomocą urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk (ust. 3). Z przesłuchania sporządza się protokół, którego treść ograniczona jest do zapisu najbardziej istotnych oświadczeń osób biorących w nim udział. Zapis obrazu i dźwięku stanowią załącznik do protokołu (ust. 4). Kontrolowany ma prawo otrzymać, na swój koszt, jedną kopię zapisu dźwięku lub obrazu (ust. 5). Jednocześnie w art. 76 ust. 6 u.KAS minister właściwy do spraw finansów publicznych otrzymał upoważnienie ustawowe do określenia, w drodze rozporządzenia, rodzajów urządzeń i środków technicznych służących do utrwalania obrazu lub dźwięku dla celów kontroli celno-skarbowej, sposobu przechowywania, odtwarzania i kopiowania zapisów, sposobu i trybu udostępniania kontrolowanemu, reprezentantowi kontrolowanego i pełnomocnikowi zapisu obrazu lub dźwięku oraz przekazywania im kopii zapisu obrazu lub dźwięku, jak również wysokości opłaty za sporządzenie i przekazanie kopii zapisu obrazu lub dźwięku, mając na uwadze konieczność właściwego zabezpieczenia utrwalonego obrazu lub dźwięku przed utratą dowodu, jego zniekształceniem lub nieuprawnionym ujawnieniem, a także zapewnienia, aby wysokość opłaty odpowiadała rzeczywistym kosztom sporządzenia i przekazania kopii zapisu obrazu lub dźwięku.
2.
Analiza postanowień art. 199b § 1 o.p. prowadzi do wniosku, że przepis ten umożliwia przeprowadzenie przesłuchania strony lub świadka przez organ podatkowy przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie tej czynności na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku (określane również jako: zdalnie lub z wykorzystaniem wideokonferencji). Nie wprowadza natomiast obowiązku takiego sposobu przeprowadzenia tej czynności dowodowej. Warunkiem przeprowadzenia zdalnego przesłuchania jest dysponowanie przez organ podatkowy odpowiednimi środkami technicznymi.
Czynność zdalnego przesłuchania świadka lub strony jest środkiem dowodowym równorzędnym z przesłuchaniem odpowiednio świadka lub strony, która w zależności od decyzji organu procesowego jest wykorzystywana w razie zaistnienia konkretnej potrzeby procesowej. Przyczyny uzasadniające przesłuchanie wymienionych podmiotów z wykorzystaniem tzw. wideokonferencji mogą leżeć po stronie świadka/strony, np. trudności w stawieniu się do organu prowadzącego postępowanie, m.in. ze względu na odległość miejsca zamieszkania od siedziby organu, chorobę lub podeszły wiek osoby przesłuchiwanej. Niewykluczone jednak, że czynność przesłuchania zostanie przeprowadzona z wykorzystaniem wideokonferencji, pomimo braku przeszkód w dotarciu tych osób do organu procesowego, ze względu na koszty postępowania, czy też potrzebę zapewnienia realizacji zasady bezpośredniości.
Charakterystyczne dla zdalnego przesłuchania jest odmiejscowienie udziału w czynnościach procesowych odnoszące się do osób przesłuchiwanych. Odmiejscowienie oznacza, że czynności te dokonywane są na odległość, poza budynkiem organu podatkowego prowadzącego postępowanie. Odmiejscowenie to ma w zasadzie ograniczony charakter, co wynika z postanowień art. 76 ust. 2 u.KAS, który ma w tym przypadku odpowiednie zastosowanie. Z przepisu tego wynika bowiem, że w czynności przesłuchania zdalnego bierze udział osoba zatrudniona lub funkcjonariusz pełniący służbę w jednostce organizacyjnej KAS właściwej dla miejscowości, w której kontrolowany lub świadek przebywa. Odpowiednie zastosowanie tego przepisu prowadzi do wniosku, że w czynności takiej musi brać udział osoba zatrudniona w organie podatkowym (innym niż prowadzący postępowanie podatkowe) właściwym dla miejscowości, w której osoby przesłuchiwane przebywają.
Ustawowa konstrukcja przesłuchania świadka oraz strony nie daje możliwości dokonania przesłuchania zdalnego osoby przebywającej poza granicami Polski.
Komentowany przepis nie umożliwia również przeprowadzenia przesłuchania osoby przebywającej za granicą w obecności urzędnika konsularnego, tak jak uregulowano to w art. 177 § 1b pkt 2 kodeksu postępowania karnego[8].
Ustawodawca nie wskazał, w jakim miejscu powinna znajdować się osoba przesłuchiwana w trakcie tej czynności. Niemniej jednak zastrzeżono, że w czynności tej bierze udział osoba zatrudniona lub funkcjonariusz pełniący służbę w jednostce organizacyjnej KAS właściwej dla miejscowości, w której osoba przesłuchiwana przebywa. Nasuwa się wątpliwość, czy taki pracownik organu podatkowego (funkcjonariusz) w trakcie tej czynności powinien przebywać w tym samym miejscu, w którym przebywa osoba przesłuchiwana. Omawiane regulacje wątpliwości tej bowiem nie wyjaśniają. Można zatem przyjąć, że np. strona bierze udział w czynności przesłuchania zdalnie i przebywa w miejscu prowadzenia działalności gospodarczej, pracownik organu podatkowego (funkcjonariusz) właściwego dla miejscowości, w której przesłuchiwana strona przebywa, bierze udział również zdalnie, ale z siedziby organu podatkowego (swojego), a niezależnie od tego pracownik organu podatkowego prowadzącego czynność dowodową w postaci przesłuchania strony bierze udział również zdalnie z siedziby organu podatkowego prowadzącego postępowanie. Takie rozwiązanie nie ma jednak żadnego sensu. Po co bowiem w takim przypadku udział pracownika organu podatkowego (funkcjonariusza) właściwego dla miejscowości, w której przesłuchiwana strona przebywa. W związku z powyższym należy dojść do wniosku, że w takim przypadku osoba przesłuchiwana oraz pracownik organu podatkowego (funkcjonariusz) właściwego dla miejscowości, w której przesłuchiwana osoba przebywa w trakcie przesłuchania, powinni być w tym samym miejscu. Dlatego też można przyjąć, że co do zasady miejscem tym będzie najczęściej siedziba organu podatkowego właściwego dla miejscowości, w której przesłuchiwana strona przebywa. Choć oczywiście nie można wykluczyć innych miejsc, np. miejsca prowadzenia działalności strony w przypadku przesłuchania strony, a nawet miejsca jej zamieszkania lub pobytu.
Przesłuchanie zdalne w miejscu zamieszkania lub pobytu osoby przesłuchiwanej można uznać za dopuszczalne zwłaszcza, gdy osoba ta nie może się stawić w siedzibie organu podatkowego właściwego dla miejscowości, w której przebywa np. z powodu choroby, kalectwa lub innej niedającej się usunąć przeszkody. Typową przeszkodą będzie zły stan zdrowia fizycznego lub psychicznego osoby przesłuchiwanej, z czym może się wiązać pobyt w szpitalu, sanatorium czy też domu pomocy społecznej. Przeszkoda uzasadniająca zdalne przesłuchanie świadka w miejscu jego pobytu może mieć też charakter zewnętrzny, niepowiązany z kondycją fizyczną lub psychiczną świadka. Za taką przeszkodę można uznać np. klęskę żywiołową, powódź. Zakresy przepisów art. 199b o.p. oraz art. 155 § 2 o.p. mogą, choć nie muszą się pokrywać. W części sytuacji objętych regulacją art. 155 § 2 p.p. można zatem przeprowadzić zdalne przesłuchanie.
Odmiejscowienie w przypadku czynności przesłuchania nie oznacza, że osoby przesłuchiwane mogą przebywać gdziekolwiek, czyli np. na plaży, w galerii handlowej, w restauracji lub na budowie. Miejsce, w którym przebywa osoba przesłuchiwana powinno bowiem zapewniać odpowiednie warunki adekwatne do czynności przesłuchania. Powinny to być warunki zapewniające ochronę tajemnicy skarbowej oraz gwarancję swobody wypowiedzi, a także techniczne wymogi transmisji i rejestracji. Z pewnością niedopuszczalne jest przeprowadzanie czynności przesłuchania w przestrzeniach typu open space, czy też w boksach oddzielonych jedynie cienkimi ściankami działowymi, czy też w miejscach, przez które ciągami komunikacyjnymi przemieszczają się inne osoby. Pomieszczenie musi bowiem gwarantować, że do dokonywanych czynności nie będą miały dostępu inne osoby, które mogłyby wpływać na treść zeznań.
Za przebywaniem osoby przesłuchiwanej w czasie czynności przesłuchania w siedzibie organu podatkowego właściwego dla miejscowości, w której przesłuchiwana osoba przebywa, przemawia przede wszystkim okoliczność, iż w takim przypadku to ten organ podatkowy odpowiada w całości za aspekty techniczno-organizacyjne przeprowadzenia zdalnie czynności przesłuchania. Organ ten powinien współpracować zwłaszcza w zakresie kwestii technicznych z organem podatkowym prowadzącym postępowanie, w ramach którego dokonywana jest czynność przesłuchania. Organy te muszą zapewnić odpowiedni sprzęt techniczny umożliwiający transmisję obrazu i dźwięku w czasie rzeczywistym. Organ podatkowy właściwy dla miejscowości, w której przesłuchiwana osoba przebywa zapewnia odpowiednie pomieszczenie, w którym osoba ta będzie przebywać w trakcie tej czynności.
W tym miejscu nasuwa się spostrzeżenie, że choć nie wynika to wprost z ustawy, również organ podatkowy w którego siedzibie przebywa osoba przesłuchiwana, powinien być wyposażony w odpowiednie środki techniczne. Tylko bowiem w takim przypadku możliwe będzie zorganizowanie zdalnej czynności procesowej przesłuchania.
Zauważyć należy, że nie ma wyrażonego wprost prawnego obowiązku posiadania przez organy podatkowe odpowiednich środków technicznych umożliwiających przeprowadzenie czynności przesłuchania na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. W szczególności takiego obowiązku w stosunku do organów administracji publicznej nie wprowadziła ustawa z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne[9], ani też ustawa z dnia 18 listopada 2020 r. o doręczeniach elektronicznych[10]. Niemniej jednak w dobie obowiązkowych doręczeń elektronicznych każdy organ podatkowy musi być wyposażony w oprzyrządowanie umożliwiające posługiwanie się tym kanałem komunikacji, które może również być wykorzystane w celu zorganizowania czynności zdalnego przesłuchania.
Nie można również tracić z pola widzenia zasady zapewnienia rzetelności i sprawności w działaniu instytucji publicznych, wynikającej z preambuły Konstytucji RP[11]. W nauce wskazuje się, że zapewnienie rzetelności i sprawności w działaniu instytucji publicznych oznacza również zapewnienie ich działania zgodnie ze współczesnymi wymaganiami wiedzy i techniki oraz zasadami dobrej wiary, a także w sposób zdolny do wykonywania powierzonych im zadań bez zbędnej zwłoki[12]. Z perspektywy zasady zapewnienia działaniu instytucji publicznych rzetelności i sprawności ustawodawca powinien podejmować kroki zgodne ze współczesnymi wymaganiami wiedzy i techniki. Podejmowanie działań w celu zapewnienia sprawności powinno następować w miarę możliwości[13]. Należy zauważyć, że adresatem konstytucyjnej zasady zapewnienia działaniu instytucji publicznych rzetelności i sprawności nie są jednak organy podatkowe, a ustawodawca. Można zatem dojść do wniosku, że wprowadzenie do postępowania podatkowego zdalnego przesłuchania jest najlepszym przykładem realizacji tej zasady.
Obciążenie technicznymi aspektami organizacji przeprowadzenia zdalnie czynności przesłuchania organu podatkowego prowadzącego postępowanie podatkowe oraz organu podatkowego właściwego dla miejscowości, w której osoba przesłuchiwana przebywa, stanowi niewątpliwie ułatwienie dla tej osoby. Osoba przesłuchiwana musi tylko stawić się w odpowiednim terminie w wyznaczonym miejscu.
Przeprowadzenie czynności przesłuchania na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku oznacza, że w takim przypadku powinna mieć miejsce transmisja audiowizualna w czasie rzeczywistym. Przy czym transmisja dotyczy zarówno obrazu i dźwięku z pomieszczenia, w którym przebywa osoba przesłuchiwana, jak też obrazu i dźwięku z pomieszczenia, w którym przebywa pracownik organu podatkowego prowadzącego postępowanie podatkowe.
Częstą praktyką w toku przesłuchania świadka lub strony, w tym również reprezentowanej przez pełnomocnika, jest składanie różnego rodzaju pism, dokumentów oraz pełnomocnictw. Należy pamiętać, że dokonywanie tych czynności przez osoby biorące udział w zdalnej czynności przesłuchania w budynku innego organu podatkowego niż organ podatkowy prowadzący postępowanie podatkowe może okazać się istotnie utrudnione, a nawet niemożliwe. Zdalne przesłuchanie nie wyklucza jednak zezwolenia przez organ podatkowy na dołączenie do protokołu z czynności przesłuchania innych dokumentów mających znaczenie dla sprawy, co wynika z art. 175 o.p.
Nie można wykluczyć wystąpienia w trakcie zdalnego przesłuchania problemów technicznych, w szczególności związanych z zakłóceniami w transmisji jego przebiegu. Okoliczność wystąpienia problemów technicznych, w tym takich zakłóceń, powinna mieć odzwierciedlenie w protokole, co w dalszej kolejności powinno pozwolić na ewentualną ocenę charakteru zakłóceń i ich wpływu na przebieg czynności procesowej przesłuchania. Nie można wykluczyć sytuacji, w której problemy techniczne w postaci zakłóceń w transmisji mogą nawet spowodować przeszkodę w zdalnym przeprowadzeniu takiej czynności.
3.
Analiza postanowień art. 199b § 2 o.p. prowadzi do wniosku, że przepis ten umożliwia utrwalenie za pomocą urządzenia rejestrującego obraz lub dźwięk przesłuchania strony lub świadka prowadzone zarówno w trybie zdalnym, jak i stacjonarnym. Przepis ten nie wprowadza natomiast obowiązku takiego sposobu utrwalenia omawianej czynności procesowej. Również w tym przypadku warunkiem takiego sposobu utrwalenia przesłuchania jest dysponowanie przez organ podatkowy odpowiednimi środkami technicznymi.
Utrwalenie zapisu dźwięku lub obrazu z przesłuchania strony lub świadka nie narusza praw osoby przesłuchiwanej, natomiast umożliwia kompleksową ocenę zeznań. W gestii organu podatkowego pozostawia się rozstrzygnięcie, czy przesłuchanie (zdalne lub stacjonarne) zostanie utrwalone za pomocą urządzenia rejestrującego obraz lub dźwięk z uwagi na to, że to ten organ posiada najlepszą wiedzę w zakresie potrzeby utrwalenia danego przesłuchania. Takie rozwiązanie jest odmienne od wynikającego z art. 76 ust. 3 u.KAS, w którym wskazuje się na obligatoryjność utrwalenia obrazu i dźwięku przeprowadzanej czynności. Kolejna odmienność w stosunku do regulacji art. 76 ust. 3 u.KAS wiąże się z tym, że w Ordynacji podatkowej organ może rejestrować obraz lub dźwięk, co w konsekwencji oznacza możliwość zapisu tylko obrazu, tylko dźwięku lub też obrazu i dźwięku. Utrwalenie obrazu oraz dźwięku będzie zasadne w szczególności, jeśli stanowić będzie realizację zasady prawdy obiektywnej wynikającej z art. 122 § 1 o.p.
Utrwalenie zapisu dźwięku lub obrazu z przesłuchania strony lub świadka nie zwalnia organu podatkowego z obowiązku sporządzenia protokołu z tych czynności, co wynika z art. 172 § 2 pkt 2 o.p.
4.
Z art. 199b § 3 o.p. wynika, że do czynności, o której mowa w § 1 i 2, przepisy art. 76 ust. 2, 4 i 5 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej oraz przepisy wydane na podstawie art. 76 ust. 6 tej ustawy stosuje się odpowiednio.
Konstrukcja odesłania do odpowiedniego stosowania określonych przepisów jest tradycyjnym środkiem techniki legislacyjnej zapewniającym spójność każdego tekstu prawnego. Zasady wprowadzania i redagowania przepisów odsyłających regulują przepisy § 156–160 Zasad techniki prawodawczej[14]. Istotę oraz funkcję konstrukcji odesłania oddaje § 156 ust. 1, zgodnie z którym, jeżeli zachodzi potrzeba osiągnięcia skrótowości tekstu lub zapewnienia spójności regulowanych instytucji prawnych, w akcie normatywnym można posłużyć się odesłaniami. W doktrynie podkreśla się znaczenie wskazanych wyżej dwóch funkcji odesłań, a więc uzyskania skrótowości oraz spójności tekstu prawnego[15]. Ten sposób formułowania przepisów prawa pozwala na uniknięcie zbędnych powtórzeń i skrócenie rozmiarów aktów prawnych[16].
Strukturę przepisów odsyłających cechuje podział na dwie części. Pierwsza część wyznacza, do jakiego zakresu dane przepisy są stosowane. W doktrynie określa się ją jako „zakres odniesienia”. Z kolei druga część wskazuje, jakie przepisy mają być stosowane. W nauce określa się ją jako „przepisy stosowane” (do jakiegoś zakresu odniesienia) lub „przepisy odniesienia”[17].
W nauce podkreśla się, że odpowiednie stosowanie przepisów nie jest czynnością o jednolitym charakterze i wyodrębnia się trzy podstawowe sposoby zastosowania danych przepisów do zakresu odniesienia, czyli katalogu przepisów, po które należy sięgnąć przy wykładni przepisu podstawowego lub przepisów podstawowych. Po pierwsze, można mówić o zastosowaniu przepisów stosowanych do zakresu odniesienia bez konieczności zmian w ich dyspozycji. Po drugie, wyodrębnić trzeba przypadki, w których z uwagi na zakres odniesienia przepisy stosowane wymagają dokonania określonych modyfikacji w dyspozycji przepisów stosowanych. Wreszcie po trzecie, można wyodrębnić grupę przepisów stosowanych, które do danego zakresu odniesienia nie mogą być zastosowane. Ta niedopuszczalność stosowania może wynikać albo bezpośrednio z treści wchodzących w grę regulacji prawych, albo z tego, że zastosowanie danej normy nie dałoby się pogodzić ze specyfiką i odmiennością rozpoznawanego stanu[18]. Analizowany środek techniki legislacyjnej nie nakazuje zatem mechanicznego stosowania przepisów, do których odsyła. W praktyce stosowanie odpowiednio przepisów, do których odesłano, wymaga wnikliwego rozpatrzenia, w jakim zakresie i w jaki sposób należy je stosować. Mogą więc zachodzić trzy różne – wskazane wyżej – możliwości dotyczące stosowania poszczególnych przepisów, do których ogólnie odesłano[19].
W odniesieniu do art. 76 ust. 2 u.KAS należy przyjąć, że na gruncie postępowania podatkowego chodzi tu o pracownika (funkcjonariusza) organu podatkowego właściwego dla miejscowości, w której osoba przesłuchiwana przebywa. Zauważyć należy, że mowa tu nie o organie podatkowym właściwym według miejsca zamieszkania, tylko właściwym dla miejscowości, w której przebywa osoba przesłuchiwana. W dalszej kolejności nasuwa się spostrzeżenie, że w przypadku gdy organem podatkowym prowadzącym postępowanie podatkowe jest np. dyrektor izby administracji skarbowej organem podatkowym, w którym przebywa osoba przesłuchiwana w trakcie czynności przesłuchania może być samorządowy organ podatkowy, np. wójt gminy, w której przebywa ta osoba. Może również zaistnieć sytuacja odwrotna, czyli organem prowadzącym postępowanie podatkowe i przeprowadzającym przesłuchanie jest prezydent miasta, natomiast organem, w którego siedzibie przebywać ma osoba przesłuchana jest naczelnik urzędu celno - skarbowego. W związku z powyższym można dojść do wniosku, że konstrukcja zdalnego przesłuchania jest w pewnym sensie zbliżona do pomocy prawnej uregulowanej w art. 157 o.p.
Zabieg odpowiedniego stosowania art. 76 ust. 4 u.KAS, zgodnie z którym z przesłuchania sporządza się protokół, którego treść ograniczona jest do zapisu najbardziej istotnych oświadczeń osób biorących w nim udział, prowadzi do wniosku, że art. 199b § 3 o.p. w związku z art. 76 ust. 4 u.KAS stanowią lex specialis w stosunku do art. 173 § 1 o.p. Ten ostatni przepis stanowi bowiem, że protokół sporządza się tak, aby z jego treści wynikało, kto, kiedy, gdzie i jakich czynności dokonał, kto i w jakim charakterze był przy nich obecny, co i w jaki sposób w wyniku tych czynności ustalono i jakie uwagi zgłosiły obecne osoby.
Natomiast odpowiednie zastosowanie art. 76 ust. 5 u.KAS oznacza, że osoba przesłuchiwana (strona i świadek) ma prawo otrzymać, na swój koszt, jedną kopię zapisu dźwięku lub obrazu.
Na podstawie art. 76 ust. 6 u.KAS Minister Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej wydał rozporządzenie z dnia 19 lipca 2021 r. w sprawie utrwalania obrazu lub dźwięku dla celów kontroli celno-skarbowej[20]. Przepisy te regulują w szczególności infrastrukturę na potrzeby utrwalania obrazu lub dźwięku przesłuchania na odległość kontrolowanego lub świadka dla celów kontroli celno-skarbowej. Również regulacje tego aktu prawnego mają odpowiednie zastosowanie w toku postępowania podatkowego do czynności przesłuchania strony lub świadka przez organ podatkowy, w tym również dokonywanej zdalnie.
Odpowiednie zastosowanie poszczególnych ustępów art. 76 u.KAS oznacza, że mają one zastosowanie do stron postępowania podatkowego oraz osób przesłuchiwanych w charakterze świadka w tym postępowaniu. Przepisy te mają odpowiednie zastosowanie również w postępowaniach prowadzonych przez samorządowe organy podatkowe.
5.
Odnosząc się do problematyki protokołu z przesłuchania należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 174 § 1 o.p. protokół przesłuchania powinien być odczytany i przedłożony do podpisu osobie zeznającej niezwłocznie po złożeniu zeznania, natomiast zgodnie z § 2 tego przepisu w protokółach przesłuchania osoby, która złożyła zeznanie w języku obcym, należy podać w przekładzie na język polski treść złożonego zeznania oraz wskazać osobę i adres tłumacza, który dokonał przekładu. Tłumacz powinien podpisać protokół przesłuchania. W tym miejscu nasuwa się pytanie, kto sporządza protokół, a mianowicie pracownik organu prowadzącego postępowanie, w którym przeprowadzana jest czynność procesowa przesłuchania, czy też pracownik organu podatkowego właściwego dla miejscowości, w której osoby przesłuchiwane przebywają? Zgodnie z art. 172 § 1 o.p. organ podatkowy sporządza zwięzły protokół z każdej czynności postępowania mającej istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, chyba, że czynność została w inny sposób utrwalona na piśmie. Natomiast zgodnie z art. 172 § 2 pkt 2 o.p. w szczególności sporządza się protokół z przesłuchania strony, świadka i biegłego. Wydaje się, że za sporządzenie protokołu odpowiedzialny jest pracownik organu prowadzącego postępowanie, w którym dokonywana jest czynność dowodowa przesłuchania. Ustawodawca nie sprecyzował, na czym konkretnie polega udział w tej czynności pracownika organu podatkowego właściwego dla miejscowości, w której osoby przesłuchiwane przebywają. Z pewnością jednak nie upoważnił go do sporządzenia protokołu z przesłuchania. Wydaje się, że pracownik obecny w trakcie czynności przesłuchania na odległość jedynie uczestniczy w niej w charakterze asysty techniczno-organizacyjnej, więc zasadniczo nie może wykonać czynności procesowych. Wykluczone jest natomiast zadawanie przez takiego pracownika pytań osobie przesłuchiwanej, czy też ukaranie świadka karą porządkową w razie jej niestawiennictwa. Można dojść do wniosku, że pracownik organu podatkowego właściwego dla miejscowości, w której osoby przesłuchiwane przebywają dba o prawidłowy przebieg czynności procesowej, w tym w szczególności o kwestie natury technicznej oraz dba o zapewnienie swobody wypowiedzi.
W przypadku sporządzania protokołu z przesłuchania przez pracownika organu podatkowego prowadzącego postępowanie podatkowe pod znakiem zapytania stoi własnoręczne podpisanie tego dokumentu przez osobę przesłuchiwaną. Z powołanego art. 174 § 1 o.p. wynika, że protokół przesłuchania powinien być odczytany i przedłożony do podpisu osobie zeznającej niezwłocznie po złożeniu zeznania. Ponadto zgodnie z art. 173 § 2 o.p., protokół odczytuje się wszystkim osobom obecnym, biorącym udział w czynności urzędowej, które powinny następnie protokół podpisać. Odmowę lub brak podpisu którejkolwiek osoby należy omówić w protokóle. Osoba przesłuchiwana oraz towarzyszący jej pracownik organu podatkowego właściwego dla miejscowości, w której przebywa osoba przesłuchiwana ze względu na to, że przebywają w innym miejscu niż osoba sporządzająca protokół, co do zasady nie mogą podpisać tego dokumentu bezpośrednio po przesłuchaniu. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy osoby takie posiadają kwalifikowany podpis elektroniczny, podpis zaufany albo podpis osobisty.
W tym miejscu można wskazać na dwa rozwiązania w zakresie sporządzenia i podpisania protokołu przesłuchania.
W pierwszym przypadku pracownik organu prowadzącego postępowanie podatkowe sporządza protokół, odczytuje go, a następnie przesyła gotowy i zaakceptowany protokół pracownikowi organu podatkowego właściwego dla miejscowości, w której przebywa osoba przesłuchiwana za pomocą środków komunikacji elektronicznej. Zadanie tego ostatniego sprowadza się do sporządzenia wydruku protokołu oraz odebrania własnoręcznego podpisu od osoby przesłuchiwanej. Sporządzenie wydruku protokołu oraz odebranie podpisu od osoby przesłuchiwanej należy traktować jako czynność techniczną, w pełni mieszczącą się w granicach art. 199b o.p. i art. 76 ust. 2 ustawy o KAS.
Drugie rozwiązanie wiąże się z koniecznością zwrócenia uwagi na art. 157a o.p., zgodne z którym organ podatkowy, przed którym toczy się postępowanie podatkowe, może zwrócić się o dokonanie określonej czynności związanej z prowadzonym postępowaniem do innego organu podatkowego, jeżeli przyczyni się to do skrócenia czasu trwania lub obniżenia kosztów postępowania albo postępowanie prowadzone jest na podstawie art. 119g. Należy dostrzec potencjał tego przepisu w związku z dokonywaniem czynności procesowej w postaci zdalnego przesłuchania na podstawie art. 199b o.p. Otóż organ podatkowy prowadzący postępowanie podatkowe powinien na podstawie tego przepisu zwrócić się do organu podatkowego właściwego dla miejscowości, w której przebywa osoba przesłuchiwana o zorganizowanie (współorganizowanie) czynności procesowej zdalnego przesłuchania. Wiąże się to w szczególności z zagwarantowaniem pomieszczenia, odpowiedniego sprzętu, a także zapewnieniem udziału pracownika, który jednocześnie sporządziłby protokół w postaci papierowej. Taki sposób organizacji tej czynność zapewni realizację wymogu przedłożenia protokołu do podpisu osobie zeznającej niezwłocznie po złożeniu zeznania. Natomiast pracownik organu prowadzącego postępowanie podatkowe może podpisać protokół dopiero po dostarczeniu dokumentu do tego organu podatkowego. Taki sposób organizacji czynności zdalnego przesłuchania niewątpliwie przyczyni się do skrócenia czasu trwania lub obniżenia kosztów postępowania.
6.
Wprowadzenie do postępowania podatkowego konstrukcji prawnej zdalnego przesłuchania strony oraz świadka należy ocenić jednoznacznie pozytywnie. Nowa regulacja powinna bowiem korzystnie wpłynąć na sprawność, rzetelność oraz ekonomikę prowadzonego postępowania podatkowego. Sprawność w tym przypadku wiąże się przede wszystkim ze skróceniem długości prowadzonego postępowania oraz możliwością przeprowadzenia większej liczby czynności procesowych przesłuchania w krótszym czasie. Rzetelność wiąże się ze wzmocnieniem realizacji zasady prawdy materialnej poprzez umożliwienie rejestracji obrazu lub dźwięku przesłuchań. Wreszcie aspekt ekonomiki procesowej wiąże się z obniżeniem kosztów dojazdu do oddalonych organów podatkowych oraz z oszczędnością czasu osób przesłuchiwanych. Należy również dostrzec ścisłe powiązanie art. 199b z art. 157a o.p.